مقدمه

آنچه در این سلسه مباحث می آید تحلیل مسائلی است که صنعت بیمه کشور با آن ها روبه روست. مقصود از تحلیل بررسی کارشناسانه، علمی، صریح و بی طرفانه ای است که از زاویه ای خاص به یک موضوع یا مشکل نگریسته و ضمن بررسی آن تا حد امکان راه حل های رفع آنرا نیز به طور صریح و یا ضمنی در درون خود دارد.

بر همگان روشن است که صنعت بیمه کشور ما از تنگناها و مشکلات عدیده ساختاری، مدیریتی، فنی و تخصصی رنج می برد و هر از چند گاهی برخی ازاین مسائل و مشکلات به گونه ای حاد و جدی می شوند که تمامی توجه متخصصان و کارشناسان، مسئولان و حتی عموم مردم و جامعه را به سوی خود معطوف می دارند و زمان و انرژی زیادی برای رفع آن ها صرف می شود اما پس از گذشت مدتی مجددا دوباره همان مسائل به شکلی دیگر سر برآورده و خودنمائی می کنند. نکته جالب توجه اینست که علی رغم گذشت بیش از 70 سال از سابقه فعالیت بیمه های بازرگانی در کشورمان تاکنون کمتر مطالب تحلیل درباره این صنعت به ویژه در سطح نشریات و روزنامه های اقتصادی و غیر اقتصادی به رشته تحریر درآمده است و آنچه که تاکنون نگاشته شده اغلب ترجمه اصول، مفاهیم و روش های کاری سایر کشورها است. واقعیت این است که "بیمه" در کشور ما پدیده ای که ناشی از رشد درونی جامعه كه بر اساس نياز شكل گرفته باشد، نبوده است به عبارت دیگر روابط اجتماعی و اقتصادی آنگونه نبوده كه نیاز به بیمه را ایجاد نمايد تا سپس در پاسخ به این نیاز سازمان های بیمه شکل گرفته باشند، و لذا چون بيمه پدیده ای وارداتی بوده است، جای تعجب نیست که هنوز هم مسائل و مشکلاتی را در این حرفه در کشورمان شاهدیم که سالها است در سایر کشورها وجود ندارند و به دهه های گذشته تعلق دارند.

مسائلی از این دست که در این مقاله و مقاله هاي آتي به آنها خواهیم پرداخت بسیار است که برخی از مهمترین آنها عبارتند از سازماندهی و مدیریت در شرکت های بیمه، نحوه عرضه و فروش خدمات بیمه ای، توانمندی های نیروی انسانی در شرکت های بیمه، کیفیت خدمات بیمه، آموزش، فرهنگ عمومی و فرهنگ بیمه، اصول فنی و تخصصی بیمه ای، بازاریابی خدمات بیمه، استاندارد های نظارتی بیمه، تعامل صنعت بیمه با سایر بخش ها از جمله دولت و گروههای ذی نفع، نقش سازمان های تخصصی و حرفه ای مکمل فعالیت بیمه گران در صنعت بیمه، تحقیق و پژوهش، بیمه های اتکایی و ارتباط سازمان های بیمه گر با محیط بین الملل.

پس از این مقدمه کوتاه بحث را با موضوعی آغاز می کنیم که به اعتقاد ما از پایه ای ترین و اساسی ترین مسائل صنعت بیمه در کشور است و در واقع ریشه بسیاری دیگر از معظلات و تنگناها است و آن چیزی نیست جز نحوه "سازماندهی و مدیریت " در شرکت های بیمه. البته سازماندهی و مدیریت بیمه گران موضوعی بسیار گسترده است و نمی توان در یک شماره و در قالب چند سطر آنرا به تفصیل و با دقت بررسی و تحلیل کرد لذا آنچه که ما در اینجا انجام می دهیم بررسی تحلیلی نکات اصلی و کلیدی است و مطالعه مفصل و جزئی در این زمینه را به عهده خوانندگان علاقمند وا می گذاریم. امیدواریم لحن کلام و قلم ما به گونه ای باشد که شما را به مطالعه و تفکر بیشتر در این زمینه تشویق و ترغیب نماید.

سازمان های بیمه گر

جمله معروفی است که می گوید " نیاز لازمه پیشرفت است " اگر از این زوایه به جهان اطرافمان بنگریم می توان چنین تعبیر کرد که " نیاز سرچشمه شکل گیری و آفرینش همه آنچیزی است که بشر از ابتدای تاریخ تاکنون آفریده و بدست آورده است ". بر این اساس محصولات مادی و معنوی، فرهنگ، تمدن هنر و حتی سازمان زاییده نیاز بوده و یا در واقع برای رفع نیازهای بشر بوجود آمده اند. البته مشاهده نشان می دهد که برای رفع یک نیاز واحد در جوامع مختلف از راه های متفاوتی اقدام شده است و در نتيجه دستاوردهای مختلفی به وجود آمده است. برای مثال برای رفع نیاز به غذا  انواع متفاوتی از غذاها را می توانیم استفاده کنیم.

بیمه به عنوان محصولی در پاسخ به رفع نیاز امنیت و بدنبال شناخت بشر از مفهوم ریسک ایجاد گردید. برای رفع نگرانی در برابر ریسک هائی که فعالیت انسان ها وحاصل دست رنج و زحمات آنها را تهدید می کرد مفهوم بیمه و انتقال ریسک شکل گرفت و در مقابل گروهی از افراد جامعه این فعالیت  یعنی قبول ریسک را در ازای دریافتی مبلغی به عنوان هزینه ریسک بر عهده می گرفتند. این چنین فعالیتی در قالب قرارد دادهای فردی و یا حداکثر چند نفره صورت می گرفت و چون مبتنی بر اصول فنی نبود بیشتر به قمار یا شرط بندی شباهت داشت تا بیمه.

پیدایش واقعی محصولات بیمه ای در جامعه و شناخت بیمه به عنوان محصولی مناسب برای رفع نیاز نگرانی از ریسک (عدم اطمینان) زمانی به صورت جدی مطرح می شود که فعالیت بیمه گران به صورت " سازمان" درآمده و در قالب یک موسسه به انجام می رسد. ایجاد سازمان های بیمه گر در واقع شکل مدرن و ساخت یافته فعالیت گروهی بشر بود که برای مقابله با خطرات و حفظ و ادامه حیات خود آنرا به مراتب موثرتر و کاراتر از اقدامات فردی یافته بود.

سازمان ها به سرعت شکل زندگی بشر را تغییر دادند به گونه ای که آنچه که امروزه از جامعه می شناسیم در واقع ماحصل فعالیت سازما ن های آن جامعه است. به اطراف خود نگاهی بیافکنید و کمی تامل کنید تا دریابید چگونه هر آنچه که می بینید محصول فعالیت سازمانی است. به قول معروف امروزه سازمان ها به گونه ای ما را احاطه کرده اند که قبل از تولد و تا لحظه ای که برای همیشه از این دنیا می رویم تحث تاثیر فعالیت آنها قرار داریم.

نگاهی به پیشینه و آغاز به کار فعالیت سازمان های مختلف در کشور ما نشان می دهد که ایجاد سازمان های بیمه گر در کشور، ماحصل نیاز طبیعی جامعه به شکل گیری چنین سازمان هائي نیوده است به عبارت دیگر "شرکت های بیمه گر" در کشور ما در پاسخ به نیاز درونی جامعه به وجود چنین سازمان های بوجود نیامدند بلکه به صورت پدیده ای وارداتی و به تقلید از سایر کشورها در کشور ما ایجاد شدند.بحث درباره دلایل این موضوع خارج ازهدف این نوشته است اما واقعیت اینست که وارداتی بودن و عدم شکل گیری سازمان ها و از جمله سازمان های بیمه گر متناسب با نیاز درونی جامعه و ساختار های نهادی آن مسائل و مشکلاتی را ایجاد کرده است که هنوز هم پس از گذشت سال ها از حضور شرکت های بیمه در زندگی مردم، وجود دارند و دشواری هائی را در موفقیت عرضه محصولات این سازمان ها به بازار یعنی همان چیزی که امروزه به مفهوم میزان نفوذ بیمه ای است و با شاخص نسبت حق بیمه به تولید ناخالص داخلی (ضریب نفوذ بیمه ) سنجیده می شود پدید آورده است.

با توجه به آنچه گفتیم اولین و اساسی ترین چیزی که سازمان های بیمه گر باید به آن توجه نمایند و پاسخی روشن برای آن بیابیند این سوال است که " سازمان های بیمه گر برای رفع چه نیازی و به چه منظور بوجود آمده اند؟"  شاید تصور کنید پاسخ به این سوال بسیار ساده است اما واقعیت اینست که مسائل و مشکلاتی که صنعت بيمه با آنها روبرو است و حضور كمرنگ،‌ضعيف و غير قابل قبول بيمه در در زندگي اقتصادي و اجتماعي ما ايرانيان را موجب شده اند از همین جا آغاز می شوند و ارائه پاسخی درست و روشن به این سوال چندان هم ساده نیست!

... ادامه دارد

نگارش: عبدالله آستین